Hoofdmenu Servicemenu Zoeken Inhoud
Huiselijk geweld is geweld dat gepleegd wordt door iemand uit de huiselijke kring van het slachtoffer, dat wil zeggen (ex-)partners, gezinsleden, familieleden en huisvrienden. Het begrip huiselijk heeft expliciet te maken met de relatie tussen pleger en slachtoffer en niet met de plaats van het geweld. Onder geweld wordt verstaan de aantasting van de persoonlijke integriteit. Het kan daarbij gaan om lichamelijk geweld (mishandeling), psychisch of emotioneel geweld (uitschelden, treiteren, kleineren, bedreiging, stalking), ongewenste seksuele toenadering of seksueel misbruik (Van Dijk et al., 1997).
Huiselijk geweld is een ernstig volksgezondheids- en maatschappelijk probleem met grote gevolgen voor slachtoffers, vaak nog vele jaren nadat de gebeurtenissen hebben plaatsgevonden. Slachtoffers kunnen ernstige lichamelijke en/of psychische klachten hebben waaronder lichamelijk letsel, spier- en gewrichtspijnen, hoofdpijn, onverklaarbare chronische buikklachten, nervositeit, angst, slaapproblemen, minderwaardigheidsgevoelens, faalangst, depressie, suïcidale gedachten en posttraumatische stressstoornis. Ze leven vaak, mede door de (opgedrongen) geheimhouding, in een isolement. Per jaar sterven naar schatting tachtig vrouwen en vijftig kinderen als gevolg van het geweld. Huiselijk geweld brengt tevens enorme verborgen kosten met zich mee door huisartsen- en specialistenbezoek, medicijngebruik, bezoeken aan de Spoedeisende Hulp, ziekenhuisopnamen en werkverzuim (Reijnders & Drijber, 2006; Drijber & Reijnders, 2006).
Kinderen die opgroeien in een gewelddadige omgeving hebben een grotere kans om zelf op latere leeftijd gewelddadig gedrag te vertonen (Ferwerda, 2006).
Slachtoffers van huiselijk geweld zijn in de meeste gevallen vrouwen en kinderen, maar het treft ook mannen, ouders en ouderen. Op basis van verschillende Nederlandse onderzoeken wordt geschat dat ongeveer 14% van de Nederlanders ooit in zijn of haar leven slachtoffer is van huiselijk geweld. Bij de helft is dat tijdens de jeugd, bij de andere helft op volwassen leeftijd. Jaarlijks wordt circa 0,4% van de kinderen en 0,3% van de volwassenen voor het eerst slachtoffer. Bij kinderen duurt het geweld in totaal gemiddeld 3 tot 5 jaar, bij volwassen slachtoffers gemiddeld 3 tot 7 jaar. Het percentage kinderen dat in één jaar slachtoffer is van huiselijk geweld wordt geschat op 1,5 – 2,5%. Daarnaast is jaarlijks minstens 2% van de kinderen getuige en indirect slachtoffer van huiselijk geweld. Bij volwassenen is de 1-jaars-prevalentie naar schatting 2,3% (Oosterlee & Vink, 2006).
In de Oosterschelderegio is 2,5% van de volwassen bevolking van 19-64 jaar ooit slachtoffer geweest van huiselijk geweld (Volwassenmonitor Oosterschelderegio, 2005, GGD Zeeland). Cijfers voor de overige Zeeuwse regio’s ontbreken, deze komen naar verwachting in 2010 beschikbaar. Wel zijn voor 65-plussers cijfers voor heel Zeeland bekend. Uit de Ouderenmonitor Zeeland, 2007 blijkt dat 2,8% van de ouderen ooit slachtoffer is geweest van huiselijk geweld. 0,3% is slachtoffer geweest in het afgelopen jaar (Ouderenmonitor Zeeland, 2007, GGD Zeeland).
De meest voorkomende vorm van huiselijk geweld onder Zeeuwse ouderen is psychisch of emotioneel geweld: 72% van de ouderen die ooit slachtoffer is geweest heeft hiermee te maken gehad . In bijna de helft (46%) van de gevallen betrof het lichamelijk geweld, bij 13% ongewenste seksuele toenadering en 7% was sprake van seksueel misbruik.
De dader van huiselijk geweld bij ouderen was meestal de partner (36%) of ex-partner (31%). Bij één op de vijf slachtoffers was de dader een ouder. Bij 18% betrof de dader een broer of zus, kind of een ander familielid.
Bij het Advies en Steunpunt Huiselijk Geweld Zeeland komen meldingen binnen over huiselijk geweld van professionals, omstanders en betrokkenen. In 2007 kwamen bij het ASHGZ 2259 meldingen binnen, dit zijn 59 meldingen per 10.000 inwoners. Dit is een stijging ten opzichte van 2006 toen er 49 meldingen per 10.000 inwoners binnen kwamen en heeft waarschijnlijk te maken met de betere bekendheid van het meldpunt.
Politiek en overheid zijn verantwoordelijkheid voor het beleid ten aanzien van huiselijk geweld. Van politie en justitie vraagt deze problematiek een goede en structurele samenwerking met de hulpverlening (TransAct, 2006).
In 2002 verscheen de kabinetsnota ‘Privé Geweld – Publieke Zaak’. Die nota schetste niet alleen de aard en omvang van huiselijk geweld, maar ook meer dan 50 concrete maatregelen om de aanpak van huiselijk geweld te verbeteren. In het Hoofdlijnenakkoord van juni 2003 gaf het kabinet aan te willen streven naar een effectieve aanpak van huiselijk geweld. Daartoe is een interdepartementaal project gestart, gecoördineerd door het ministerie van Justitie voor de periode tot en met 2007. Het project kreeg de opdracht om in goed onderling overleg en in samenspel met het ‘veld’ de maatregelen en voornemens uit de nota ‘Privé Geweld – Publieke Zaak’ te realiseren en, zo nodig, nieuwe initiatieven te nemen.
De notitie 'Derde Voortgangsbericht over de aanpak van huiselijk geweld' geeft de voortgang weer van de plannen en maatregelen uit de nota ‘Privé Geweld – Publieke Zaak’
De aanpak van huiselijk geweld maakt deel uit van het Veiligheidsprogramma, dat tot doel heeft criminaliteit en overlast die de burger direct raken, te bestrijden. De aanpak van huiselijk geweld vormt ook een element in het Grote Steden Beleid (GSB). In het GSB hebben Rijk en 31 grote gemeenten afspraken gemaakt over activiteiten en beoogde resultaten hiervan in de periode 2005 tot en met 2009 (Ministerie van Justitie, 2006).
Overheid en beroepsgroepen moeten gezamenlijk de boodschap uitdragen dat huiselijk geweld onacceptabel is en met geen enkel excuus kan worden gerechtvaardigd. Dit kan op diverse manieren gebeuren:
• Publiekscampagnes
Om gemeenten te stimuleren lokale/regionale publiekscampagnes uit te voeren zijn in 2004 in opdracht van het ministerie van Justitie en het ministerie van VWS toolkits samengesteld en verspreid onder gemeenten. Een toolkit is een pakket vol praktische informatie waarmee een publiekscampagne huiselijk geweld kan worden opgezet. Ook zijn in het najaar van 2003 in de provincies en grootstedelijke regio’s campagnes gevoerd om bekendheid te geven aan de AMK’s.
In het voorjaar van 2007 is een landelijke publiekscampagne gestart om het doen van aangifte bij huiselijk geweld te stimuleren. De minister van Justitie heeft de campagne op 1 juni 2006 in een brief aan de Tweede Kamer aangekondigd. De campagne is een reactie op het politierapport 'Binnen zonder kloppen. Omvang, aard en achtergronden van huiselijk geweld in 2005 op basis van landelijke politiecijfers'.
• Wetgeving: huisverbod voor plegers van huiselijk geweld
Per 1 januari 2009 treedt de Wet tijdelijk huisverbod in werking. De wet maakt het mogelijk een huisverbod op te leggen aan degene van wie een (ernstige) dreiging van huiselijk geweld uitgaat. Hierdoor wordt de veiligheid van de slachtoffers van huiselijk geweld vergroot.
Het verbod houdt in dat de betreffende persoon (de uithuisgeplaatste) gedurende een bepaalde periode zijn woning niet mag betreden en ook geen contact mag opnemen met zijn huisgenoten (echtgeno(o)t(e), partner of kinderen). Het opleggen van een huisverbod strekt ertoe om in de gegeven noodsituatie escalatie te voorkomen en hulp te bieden. De burgemeester is als hoofd van politie bevoegd tot het opleggen van de maatregel. Het preventief huisverbod vormt een aanvulling op de mogelijkheden die er in het strafrechtelijk traject zijn om in geval van huiselijk geweld een huisverbod op te leggen.
De website www.huisverbod.nl is bedoeld voor professionals die bij de uitvoering van de Wet tijdelijk huisverbod zijn betrokken. Vooral voor gemeentebestuurders, gemeenteambtenaren en medewerkers van hulpverleningsorganisaties is deze website een handig middel bij het uitvoering van de Wet tijdelijk huisverbod.
• Aanwijzing College van procureurs-generaal (PG)
Het College van PG’s heeft in 2003 een Aanwijzing voor het OM, politie en reclassering uitgevaardigd, waarmee de boodschap dat huiselijk geweld onacceptabel is, duidelijk wordt uitgedragen. De Aanwijzing geeft onder meer richtlijnen voor aanhouding, proces-verbaal, verhoor van de verdachte en vroeghulp door reclassering. De Aanwijzing is begin 2005 geëvalueerd en het is gebleken dat de parketten er goede uitvoering aan hebben gegeven.
De vrouwenopvang vangt steeds meer vrouwen en kinderen op met een zware en complexe problematiek. Het kabinet heeft voor capaciteitsuitbreiding in de vrouwenopvang extra geld uitgetrokken. De nadruk ligt daarbij op een landelijk toegankelijke opvangvoorziening voor vrouwen (en hun eventuele kinderen) die groot gevaar lopen, onder wie ook slachtoffers van eerwraak en vrouwenhandel.
Met financiële ondersteuning van het ministerie van VWS voert de sector een plan uit voor het verbeteren van de toegankelijkheid. Dit programma duurt tot en met 2007. Het Trimbos Instituut is in het najaar van 2004 gestart met een grootschalig onderzoek naar vraag en aanbod in de vrouwenopvang. In de zomer van 2006 zijn de resultaten van dit onderzoek beschikbaar gekomen. De uitkomsten laten zien dat er bijzonder kwetsbare vrouwen naar de opvang komen. Kenmerkend is de grote maatschappelijke achterstand in combinatie met ernstige psychische problemen. Tegelijkertijd laat de afstemming tussen vraag en aanbod te wensen over (Wolf et al., 2006).
De aanpak van huiselijk geweld vergt meer dan opvang van slachtoffers, het is met name van belang dat plegers worden behandeld. Daarbij spreekt men van ‘correctieve hulp’. De forensische psychiatrie heeft in de afgelopen jaren de behandeling van plegers van huiselijk geweld vorm gegeven. Goede voorbeelden en effectieve vormen van aanpak voor vrijwillige daderhulp zijn geïnventariseerd en worden verspreid; ook is er een basiscursus daderhulpverlening ontwikkeld die per 2006 wordt aangeboden. TransAct gaat de komende jaren de methodiekontwikkeling en -verspreiding systematisch aanpakken (Ministerie van Justitie, 2006).
Om kinderen die getuige zijn geweest van huiselijk geweld zichtbaar te maken voor de hulpverlening, zijn in enkele politieregio’s en/of jeugdzorgregio’s convenanten opgesteld tussen politie, Openbaar Ministerie, bureau jeugdzorg, het advies- en meldpunt kindermishandeling (AMK) en soms andere (jeugd)zorginstellingen. In deze convenanten is vastgelegd welke stappen men zet wanneer bij huiselijk geweldincidenten kinderen als getuige betrokken zijn. Er zijn steeds meer regio’s die een Kindspoor (willen) gaan opzetten. De bestaande ‘Kindsporen’ zullen worden geïnventariseerd met als eindresultaat een beschrijving van ‘goede voorbeelden’ en handreikingen voor de praktijk.
Het kabinet streeft een infrastructuur na met de volgende elementen:
Geen enkele instantie kan huiselijk geweld alléén effectief bestrijden. Om te komen tot een integrale en samenhangende aanpak van huiselijk geweld in Nederland heeft het kabinet maatregelen getroffen. Voor 1 januari 2008 moest er in heel Nederland een sluitend systeem van lokale of regionale samenwerkingsverbanden zijn onder aansturing van gemeenten.
35 gemeenten werken aan een landelijk dekkend netwerk van Advies- en Steunpunten Huiselijk Geweld (ASHG). In Zeeland is het ASHG Zeeland opgericht. Dit ASHG, de Advies- en Meldpunten Kindermishandeling (AMK) en de meldpunten ouderenmishandeling hebben een centrale rol in de aanpak van huiselijk geweld. Samen met politie, openbaar ministerie, reclassering, jeugdzorg, vrouwenopvang, maatschappelijk werk en andere hulporganisaties moeten zij een keten vormen en zo een sluitende aanpak van huiselijk geweld realiseren (www.huiselijkgeweld.nl, TransAct, 2005).
In de nota ‘Privé Geweld – Publieke Zaak’ wordt de regie voor de aanpak van huiselijk geweld bij gemeenten gelegd: zij hebben tot taak de lokale samenwerkingspartners bij elkaar te brengen, hen te stimuleren om onderling bindende en sluitende afspraken te maken en erop toe te zien dat zij die afspraken nakomen. Sinds 2003 voerde de VNG, met subsidie van het ministerie van Justitie, een omvangrijk programma uit dat erop gericht was de gemeenten te stimuleren werk te maken van de aanpak van huiselijk geweld en instrumenten aan te reiken voor het uitoefenen van hun regierol op dit punt. Het programma had een looptijd tot eind 2006 en had als doel meer dan 250 gemeenten ertoe te bewegen hun regierol op te pakken.
In het huiselijk geweldbeleid heeft de gemeente een regierol. Hetzelfde moet gelden voor de aanpak van seksueel geweld. In het kader van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) heeft de gemeente een nog grotere rol gekregen in het organiseren en regisseren van het lokale zorg-, welzijn- en veiligheidsbeleid. Naast ‘gemeentelijke regierol’ is ‘ketenaanpak’ een sleutelwoord in de aanpak van huiselijk en seksueel geweld. Voor een effectieve aanpak is een voorzieningenstelsel nodig dat voorziet in preventie, tijdige onderkenning, risicotaxatie, doeltreffende interventies en hulp voor slachtoffers, plegers en kinderen (als getuige; TransAct, 2006).
In de onderstaande documenten kunnen gemeenten meer informatie vinden over hoe ze huiselijk geweld kunnen aanpakken.
Het is onbekend of interventies gericht tegen huiselijk geweld effectief zijn.
Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid gaf in 2006 subsidie aan 19 projecten die geweld tegen vrouwen moesten voorkomen en bestrijden. Het ging naast huiselijk geweld ook om seksueel en eergerelateerd geweld en om vrouwelijke genitale verminking. Vijf projecten richtten zich specifiek op huiselijk geweld, zoals een initiatief dat preventieve therapie voor (potentiële) daders ontwikkelde en een project dat taboes rond abortus, incest en huiselijk geweld binnen de Marokkaanse gemeenschap bespreekbaar maakte. Een beschrijving van de projecten is te lezen in een overzicht van SZW (www.emancipatieweb.nl, SZW, 2006b).
Sinds 2006 kent Zeeland een advies- en steunpunt voor huiselijk geweld (ASHG Zeeland). Het ASHG Zeeland is gestart als een gezamenlijk project van zowel instellingen, gemeenten als provincie. Tijdens het opstartproces van het ASHG Zeeland is er voor gekozen om de 24-uurs bereikbaarheid voor de aanmeldingen te laten uitvoeren door Adesse, een telefonische hulpdienst waar voornamelijk vrijwilligers werkzaam zijn. De ketencoördinatie werd uitgevoerd door Stichting Maatschappelijk Werk en Welzijn Oosterschelderegio (SMWO).
Per 1 januari 2008 zijn de rijksmiddelen voor huiselijk geweld toegevoegd aan de doeluitkering vrouwenopvang. De middelen voor vrouwenopvang in Zeeland worden ontvangen via centrumgemeente Vlissingen. Daarmee kreeg de centrumgemeente een blijvende nieuwe taak. De projectaanpak was niet langer nodig. Eind 2008 heeft de centrumgemeente samen met alle Zeeuwse gemeenten nieuwe uitgangspunten geformuleerd met betrekking tot de positionering van het ASHG Zeeland, gericht op permanente borging.
Eén van de consequenties zal zijn dat de frontoffice van het ASHG Zeeland (aanmeldingen en ketencoördinatie) bij één professioneel werkende organisatie ondergebracht gaat worden.
In de loop van 2009 zullen de Zeeuwse gemeenten gezamenlijk besluiten bij welke organisatie de nieuwe loketfunctie wordt ondergebracht.
